سال ۱۴۰۲ درحالی برای روزنامه‌نگاران ایرانی سپری شد که شاید بتوان خوشحال‌کننده‌ترین رویداد آن را در آزاد شدن «نیلوفر حامدی» و «الهه محمدی» دو روزنامه‌نگاری دانست که صرفا به دلیل پوشش خبری واقعه‌ای که منجر به مرگ مهسا امینی در بازداشت پلیس گشت ارشاد بازداشت و محاکمه شده بودند. این دو پس از بیش از ۴۰۰ روز بازداشت با وثیقه‌های سنگین آزاد شدند.

به گزارش خبرنگاری جرم نیست، سال ۱۴۰۲ به جز این رویداد کمتر حال خوبی برای روزنامه‌نگاران به همراه داشته است تا آنجا که براساس گزارش بخش فارسی فدراسیون بین‌المللی روزنامه‌نگاران دستکم ۲۷ روزنامه‌نگار در این سال بازداشت شدند.

همچنین در تاریخ ۱۸ اسفند ۱۴۰۲ در گزارش کمیته حقیقت‌یاب سازمان ملل درباره سرکوب اعتراضات مردم ایران پس از مرگ مهسا امینی در بازداشت پلیس گشت ارشاد تاکید شد دستکم بیش از ۱۰۰ روزنامه‌نگار و افرادی از تحریریه رسانه‌ها در این مدت دستگیر و بازداشت شده و یا تحت تعقیب قضایی قرار گرفته‌اند. نگاهی به روزهایی که در سال گذشته پشت سر گذاشتیم نشان می‌دهد به جز بازداشت روزنامه‌نگاران و محاکمه یا اجرای حکم صادره آنها اخبار تلخ دیگری هم بوده که سایه آن بر وضعیت این شغل در ایران سنگینی می‌کرده است.

بیکاری و اخراج نمونه‌ای از آن بود که «حنا خلج» عکاس خبرگزاری جمهوری اسلامی، ایرنا، آن را تجربه کرد. در موردی دیگر پرونده بررسی قضایی تصادف منجر به مرگ «مهشاد کریمی» و «ریحانه یاسینی» دو روزنامه‌نگاری که در سفر به ارومیه برای پیگیری وضعیت دریاچه ارومیه در پی نقص فنی اتوبوسی که به خدمت گرفته شده بود جان باختند برای متهمان پرونده منع تعقیب صادر کرد.

شاید وقتی فقط آنچه رقم خورده و پشت سر گذاشته شده در قالب عدد و رقم به زبان آمار بیان می‌شود چندان حال و روز روزنامه‌نگاران و روزنامه‌نگاری در ایران را ترسیم نمی‌کند. با این وصف برای آنکه از خاطر بگذرانیم که روزنامه‌نگاران در ایران چگونه سال ۱۴۰۲ را پشت سر گذاشتند نگاهی به رویدادهای مهم این سال از این منظر که  روزنامه‌نگاران چه تجربه‌ای را از سر گذراندند داشته باشیم.

اخراج به دلیل انعکاس اعتراض مردم

یکی از آخرین رویدادهای سال ۱۴۰۲ برای روزنامه‌نگاران انتشار خبر اخراج «حنا خلج» عکاس خبرگزاری ایرنا بود. او در حالی از محل کارش اخراج شد که صرفا به پوشش صدای مردم روستایی پرداخته بود که وزیر راه و شهرسازی دولت سیزدهم در آنجا کلنگ افتتاح مسکن ملی را به زمین زده بود.

خانم خلج پس از حدود یک ماه که از اصل ماجرا می‌گذشت در صفحه اینستاگرامی خود خبر داد که نامه اخراجش تحویل او شده است. براساس گزارشی که رادیو فردا دراین‌باره نوشته است : « ۲۱ بهمن ۱۴۰۲، مهرداد بذرپاش، وزیر راه و شهرسازی به همراه شماری از نمایندگان مجلس شورای اسلامی برای مراسم کلنگ‌زنی در روستای «رشتقون» در استان قزوین حاضر شدند و روستاییان با برگزاری تجمعی نسبت به «تملک فراقانونی مراتع و زمین‌هایشان توسط دولت» اعتراض کردند.»

حنا خلج که از طرف خبرگزاری ایرنا برای عکاسی از این مراسم به روستای رشتقون اعزام شده بود، یک روز بعد با انتشار عکسی از تجمع اعتراضی روستاییان در صفحه شخصی اینستاگرام خود نوشت: «دیروز در روستای رشتقون پروژه نهضت ملی مسکن آغاز شد و درحالی که وزیر، استاندار و دو نماینده مجلس حضور داشتند، مردم یک‌صدا فریاد زدند، ما راضی نیستیم، حتی اگر افتتاح شود؛ اما صدای مردم در یک متری مسئولین شنیده نشد.»

او که پیشتر در ۲۷ مرداد ۱۴۰۲ نیز با برخورد مسئولان برگزاری مسابقه‌ فوتبال تجربه تلخ داشت اینبار ابتدا توسط نهادهای امنیتی فراخوانده شده بود و سپس از سوی ایرنا از کارش تعلیق شد و در نهایت ۲۳ اسفند ۱۴۰۲ از کارش اخراج شد.

ماجرای فردای اقتصاد و پرسش‌های بی‌پاسخ

هنوز ابعاد آنچه رسانه «فردای اقتصاد» در ۱۶ بهمن ۱۴۰۲ و اعضای تحریریه‌اش تجربه کردند به درستی مشخص نشده است. حبس اعضای این تحریریه در محل کار به بهانه تحقیق قضایی که هیچ‌گاه تا این لحظه مشخص نشده است دلیل آن چه بوده تا آنجا پیش رفت که این واقعه یک رکورد جدید در برخورد با رسانه‌ها در ایران رقم زد.

شاید پیشتر به هنگام بازداشت روزنامه‌نگاران همچون آنچه در بهمن ۱۳۹۱ روی داد و ۱۶ روزنامه‌نگار از جمله سردبیر و معاون سردبیر روزنامه اعتماد بازداشت شدند نیروهای امنیتی به داخل تحریریه‌ها می‌آمدند ولی اینکه اعضای تحریریه را در محل تحریریه بازجویی و از وسایل آنها تحقیق کنند کمتر شنیده شده بود.

در نهایت تعداد بازداشت‌شدگان اعضای تحریریه «فردای اقتصاد» به ۵ نفر از جمله سردبیر و قائم‌مقام او به همراه سه عضو استدیوی این تحریریه رسید. موضوعی که تا شب عید ادامه داشت و گرچه «نیکان خبازی» در آستانه تحویل سال ۱۴۰۳ با قرار وثیقه آزاد شد ولی «علی تسنیمی» هنوز بدون مشخص بودن اتهامش در بازداشت آن هم در اداره آگاهی نیروی انتظامی به سر می‌برد.

همزمان با حمله نیروهای امنیتی به «فردای اقتصاد» ماجرای بازداشت «مهدی افشارنیک» نیز مطرح شد و تا کنون دستگاه قضایی صرفا تاکید کرده که این بازداشت به فعالیت رسانه‌ای او ارتباطی نداشته است.

آزادی به قید وثیقه نیلوفرحامدی و الهه محمدی

۲۴ دی ۱۴۰۲ و پس از گذشت ۴۷۵ روز بازداشت موقت «نیلوفر حامدی» و «الهه محمدی» هریک با سپردن وثیقه ۱۰ میلیاردتومانی از زندان آزاد شدند.

این اتفاق در حالی روی داد که رای دادگاه آنها با تاخیر صادر شده بود و پس از آن نیز تجدیدنظرخواهی آنها در دادگاه به ثبت نمی‌رسید و به طور غیرقانونی در بازداشت موقت نگاه داشته شده بودند. درست یک روز پس از آزادی موقت این دو اعلام شد که شکایت جدیدی به دلیل نداشتن حجاب اجباری علیه این دو مطرح شده‌است.

توییت‌هایی که درباره آرمیتا گراوند منجر به حکم قضایی شد

مرگ «آرمیتا گراوند» دانش‌آموز ۱۶ ساله‌ای که در مسیر مدرسه در خط ۴ متروی تهران دچار حادثه شد در حالی در هاله‌ای از ابهام قرار دارد که دستکم روزنامه‌نگارانی که سعی کردند درباره او تحقیق کرده و گزارش بنویسند یا اظهارنظری کنند با بازداشت، احضار و محکومیت قضایی مواجه شدند.

وقتی نخستین خبرها از به کما رفتن این دختر منتشر شد، «مریم لطفی» خبرنگار روزنامه شرق برای تهیه گزارش به بیمارستان فجر نیروی هوایی، جایی که این دختر را به آنجا منتقل کرده بودند رفت. اما نیروهای امنیتی او را در محل بیمارستان بازداشت کردند. این اقدام وقتی جالب توجه شد که این خبرنگار پس از مصاحبه ایرنا با پدر و مادر آرمیتا انتشار روایت آنها آزاد ولی باز هم از تماس با خانواده آرمیتا منع شد.

پس از آن و در حالی که به کما رفتن این دانش‌آموز طولانی شد و حتی وقوع حمله ۷ اکتبر به اسرائیل و سپس جنگ غزه همه اخبار دنیا را تحت شعاع قرار داده بود خبر رسمی مرگ او اعلام شد. در این زمان یعنی ۶ آبان ۱۴۰۲ دستکم ۶ روزنامه‌نگار درباره مرگ و خاکسپاری آرمیتا گراوند توییت منتشر کردند.

دادستان تهران علیه همه این ۶ تن اعلام جرم کرد. در این میان رسیدگی به شکایت از «سارا معصومی» به دادگاه انقلاب ارجاع و حکم ۶ ماه حبس و ۲ سال محرومیت از خبرنگاری برای او صادر شد که در نهایت در مرحله تجدیدنظر این حکم به حال تعلیق درآمد. «مریم شکرانی»، «زینب رحیمی»، «امید توشه»، «متین غفاریان» و «میلاد علوی» دیگر روزنامه‌نگارانی بودند که به سبب انتشار توییت توسط دادستانی تهران احضار و علیه آنها پرونده تشکیل شد.

در این میان برای «مریم شکرانی» و «زینب رحیمی» نیز محکومیت مالی صادر شد. ماجرای «آرمیتا گراوند» یک اتفاق دیگر برای روزنامه‌نگاران رقم زد. در مراسم خاکسپاری او «نگار استادآقا» خبرنگار اعتمادآنلاین نیز بازداشت شد. اجرای حکم زندان برای روزنامه‌نگاران بخشی از آنچه بر روزنامه‌نگاران در سال ۱۴۰۲ گذشت اجرای احکام صادره از سوی دادگاه‌های انقلاب برای روزنامه‌نگاران به ویژه به اجرا گذاشتن احکامی بود که پیشتر طی بخشنامه‌ای موسوم به «عفو رهبری» مشمول آن شده بود. نمونه آن اجرای حکم « روح‌الله نخعی» بود که روزاول اسفند ۱۴۰۲ به زندان اوین تحویل شد.

این در حالی بود «پرتو برهانپور» وکیل دادگستری درباره او و اجرای مجازاتش نوشت: حکم ۲ سال حبس روح الله نخعی، علیرغم اینکه او مشمول بخشنامه عفو اعلامی ۱۴۰۱ می‌شد، اجرا شد. براساس این گزارش با اعمال ماده ۱۳۴ قانون مجازات اسلامی، مجازات اشد یعنی دو سال حبس برای این روزنامه‌نگار قابل اجرا خواهد بود. یکی دیگر از احکامی که برای روزنامه‌نگاران به اجرا درآمد حکم پرونده‌ای بود که علیه «نسرین حسنی» مدیرمسئول هفته‌نامه سیاحت شرق در بجنورد صادر شده بود.

همچنین اجرای حکم «مرضیه محمودی» که با شکایت «حمید رسایی» به جریمه نقدی و تبعید محکوم شده بود نیز از دیگر اتفاقاتی بود که روزنامه‌نگاران در سال ۱۴۰۲ تجربه کردند.

احکام عجیب و غریب برای روزنامه‌نگاران

آنچه سال ۱۴۰۲ را برای روزنامه‌نگاران تلخ‌تر کرده صدور احکامی عجیب از سوی دادگاه‌ انقلاب علیه آنهاست. نمونه آن را در مورد تبعید خانم مرضیه محمودی مرور کردیم. اما احکام عجیب و غریب محدود به او نبود. دادگاه برای «الناز محمدی» شرکت در دوره‌های اخلاق حرفه‌ای به صورت فصلی، ممنوعیت معاشرت با روزنامه‌نگاران خارجی و ۵ سال ممنوع الخروجی به عنوان مجازات تکمیلی در نظر گرفته بود.

همچنین همچنین دادگاه در مورد «نگین باقری» دیگر روزنامه‌نگار نیز در مجازات تکمیلی «شرکت در دوره‌های اخلاق حرفه‌ای به صورت فصلی، ممنوعیت معاشرت با روزنامه‌نگاران خارجی، ۵ سال ممنوع الخروجی» در نظر گرفته بود.

در حکم دیگری «مهدی نیک‌عهد»، سردبیر نامه امیر به مجازات ۷۴ ضربه شلاق در مصلای بیت المقدس اراک، بعد از نماز جمعه و در ملا عام محکوم شد.

«حسین یزدی»، مدیر ایران‌تایمز نیز مجازات عجیب دیگری را متحمل شد که شامل «دو سال ابطال گذرنامه و ممنوعیت خروج از کشور و نیز  الزام به شرکت در دوره مدیریت رفتار و مهارت دانش» می‌شد. همچنین در حکم دیگری که برای «مصطفی جعفری»، مدیر مسئول تیتر قزوین صادر شد، «محرومیت به  مدت ۳ ماه  از اشتغال به حرفه خبرنگاری و‌ خبرنویسی و هرگونه فعالیت مرتبط با خبر و نشر آن در فضای مجازی و سایر رسانه‌های مکتوب» به عنوان مجازات درنظر گرفته بود.

آمارها چه می‌گویند؟

براساس گزارش بخش فارسی فدراسیون بین‌المللی روزنامه‌نگاران دستکم ۲۷ روزنامه‌نگار و فعال رسانه‌ای در سال ۱۴۰۲ بازداشت شده‌اند. فدراسیون بین‌المللی روزنامه‌نگاران این ۲۷ نفر را به قرار زیر معرفی کرده‌است:

۱- ژینا مدرس گرجی، روزنامه‌نگار در شهر سنندج در ۲۲ فروردین ماه بازداشت شد.

۲- کیوان صمیمی، روزنامه‌نگار پیشکسوت ۳۱ فروردین ماه در تهران بازداشت شد.

۳- سجاد شهرابی، گوینده خبر رادیو در ۱۳ اردیبهشت ماه در منزل خود در تهران بازداشت شد.

۴- نازیلا معروفیان، روزنامه نگار مستقل ۱۷ تیرماه بازداشت شد.

۵- علی مصلحی، روزنامه نگار مستقل اول مردادماه در کاشان بازداشت شد.

۶- غزاله زارع، روزنامه نگار حوزه زنان ۴ مرداد بازداشت شد.

۷- مهدی نیک عهد، سردبیر نشریه نامه امیر در اراک روز پنجشنبه ۱۲ مرداد بازداشت شد.

۸- نیما صفار، روزنامه‌نگار محلی گرگان ۲۵ شهریور ماه در این شهر بازداشت شد.

۹- شایا شهوق، روزنامه‌نگار رسانه های محلی مازندران اول مهرماه در ساری بازداشت شد.

۱۰- نگار استادآقا، روزنامه نگار اعتماد آنلاین در جریان مراسم خاکسپاری آرمیتا گراوند بازداشت شد.

۱۱- منیژه موذن، خبرنگار حوزه اقتصاد ۱۷ آبان ماه بازداشت شد.

۱۲- مریم لطفی، روزنامه نگار شرق ۱۲ مهرماه در تهران بازداشت شد.

۱۳- هلاله ناطقی، خبرنگار پایگاه خبری مرور در رشت ۲۰ آبان ماه بازداشت شد.

۱۴- ابراهیم رشیدی، خبرنگار محلی مشکین شهر نهم دی ماه بازداشت شد.

۱۵- سینا بندعلیزاده، خبرنگار محلی اردبیل ۲۵ دی ماه بازداشت شد.

۱۶- مهدی افشار نیک، روزنامه نگار حوزه اقتصاد ۱۱ بهمن ماه در تهران بازداشت شد.

۱۷- روح الله نخعی، روزنامه نگار سابق شرق ۳ اسفندماه بازداشت شد.

بیم پرونده‌سازی

یکی از نگرانی‌هایی که همواره روزنامه‌نگاران را به هراس انداخته است شیوه ایجاد جنگ روانی فعالان مجازی یا آنچه لشگرسایبری نظام خوانده می‌شود در قبال روزنامه‌نگاران است. به ویژه وقتی که پیشتر دیده‌ایم با فضاسازی و جوسازی‌های آنها پرونده‌سازی در نهادهای امنیتی آغاز و سپس فرد احضار و بازداشت می‌شود. نمونه آن برای «شهرزاد همتی» روی داد. خوشبختانه آنچه لشگر سایبری‌ها علیه او به راه انداختند منجر به دردسری قضایی نشد. ماجرا مربوط به زمانی است که خانم همتی نسبت به اجرای حکم مجازات اعدام ۴ متهم ابراز نگرانی کرده بود.